Meslek ve zanaat
Birincil kaynağın tamamı atölyede. Usta anlatıyor, aletler duruyor, kalfalar ikinci tanık. Arşivde payı küçük olduğu için aynı konunun çalışılmış olma riski de düşük.
Konu daha önce çalışılmamış olmalı ve onayı hoca tek başına vermiyor. Bu sayfa konuyu bulmak, daraltmak ve onaydan geçirmek için.
Aşağıdaki metin seçimin nasıl yapıldığını anlatıyor. Araç sayfası seçimi senin yerine yapmıyor, listeyi süzüyor.
Kurumsal arşivdeki bütün HIST projelerinin künyesi ölçüldü.
Konu ilginç olduğu için değil, birincil kaynağına ulaşabildiğin için seçilir. Sıralama şu: elinde hangi birincil kaynak var ya da hangisine iki hafta içinde ulaşabilirsin, sonra o kaynağın cevaplayabileceği soruyu kur.
Takım 5 kişi. Beş kişinin memleketi, ailesi, gittiği okul, tanıdığı esnaf ve komşusu beş ayrı birincil kaynak kapısı demek. İlk toplantıda konu aramak yerine kapı arayın: kim kime ulaşabiliyor. Konu o listeden çıkıyor.
Aynı konu her adımda biraz daha somutlaşıyor. Altı adımın sonunda başlığı yazabiliyorsun.
Soldaki hâli konu önerisinde geri gelir. Sağdaki hâli arşivde gerçekten kabul görmüş kurgulara benziyor.
Ulusal ölçek yerel ölçeğe indirilir
Türkiye'de göçün tarihi
1950-1951 Bulgaristan göçünün tek bir ailenin üç kuşağı üzerinden izi
Göç türü arşivde 368 kayıtla kalabalık. Ayırt edici olan konu değil aile, yer ve yıl aralığı.
Kronoloji soruya çevrilir
Bir fabrikanın tarihçesi
Bir fabrikanın sivil üretimden savunma üretimine geçişi ve bu geçişin işçi profiline etkisi
"Tarihi" ya da "tarihçesi" kalıbı arşivde 627 başlıkta var. Kalıbı kırmak başlığa değişim koymakla oluyor.
Aktör eklenir
1980 sonrası Türk sinemasında değişim
Bir taşra sinema salonunun 1980-1995 arası bilet ve program defterlerinden okunan seyirci değişimi
Aktör ve birincil kaynak aynı cümlede. Bu hâliyle konu önerisindeki kaynaklar kalemini de dolduruyor.
Zaman aralığı kapatılır
Cumhuriyetten günümüze bir mesleğin dönüşümü
Bir ilçede halı dokumacılığının 1950-2000 arası dönüşümü ve atölyelerin kapanışı
İki uçlu aralık hem araştırmayı hem kelime sayısını sınırlıyor.
Dört kapı. Hepsinden geçmeyen konu hafta 5'te geri gelebilir.
Beş kalıbın kaç başlıkta geçtiği ölçüldü. Kalıp yasak değil ancak kalıbı kullanan başlık konunun ne sorduğunu söylemiyor.
| Kalıp | Kaç başlıkta | Sorun | Yerine |
|---|---|---|---|
| ... tarihi / tarihçesi | 627 | Kronoloji vaat ediyor, soru vaat etmiyor | Ne değişti sorusunu başlığa koy |
| kuruluşu ve gelişimi | 426 | Her kurum kurulur ve gelişir, ayırt edici değil | Kuruluşun hangi kararla değiştiğini yaz |
| ... üzerindeki etkisi | 369 | Etki tek yönlü ve ölçülmemiş varsayılıyor | Etkiyi neyle ölçeceğini başlıkta ima et |
| YYYY-YYYY yılları arasında | 236 | Kötü değil, tek başına yetmiyor | Aralığı koru, yanına aktörü ekle |
| Türkiye'nin ilk ... | 138 | "İlk" iddiası kanıt yükü getiriyor | İlk olduğunu değil neyi başlattığını anlat |
Sayılar koleksiyondaki 5750 kaydın tamamı üzerinden. Alt sıradaki türler daha az çalışılmış, yani konu tekrarı riski düşük.
| Tür | Kaç proje | Pay | Birincil kaynağı nerede |
|---|---|---|---|
| Müzik, sinema, tiyatro, edebiyat, görsel sanat | 746 | %13,0 | Afiş, program dergisi, plak, sanatçı ya da çevresiyle görüşme |
| Sınıflandırılamayan (çıplak özel ad başlığı) | 721 | %12,5 | Başlığı özel addan oluşan projeler; kapsamı anlatmadığı için örnek değil uyarı |
| Kişi biyografisi ve sözlü tarih | 551 | %9,6 | Kişinin kendisi, aile arşivi, sonra yazılı kaynakla karşılaştırma |
| Okul, üniversite, eğitim kurumu | 395 | %6,9 | Yıllıklar, kurum arşivi, emekli öğretmenler, mezun dernekleri |
| Göç, mübadele, aile tarihi | 368 | %6,4 | Aile tanıklığı, fotoğraf, iskân ve tapu belgeleri |
| Siyaset, parti, darbe, toplumsal hareket | 341 | %5,9 | Dönem gazetesi, meclis tutanağı, yerel parti kayıtları |
| İşletme, dükkân, marka, şirket | 326 | %5,7 | Şirket arşivi, ticaret odası kaydı, eski reklamlar, kurucu ailesi |
| Spor kulübü, sporcu, spor dalı | 297 | %5,2 | Kulüp arşivi, federasyon kaydı, spor gazeteleri, eski sporcular |
| Dergi, gazete, basın-yayın | 273 | %4,7 | Koleksiyonun kendisi; sayıları tek tek okumak |
| Dernek, vakıf, oda, sendika | 217 | %3,8 | Genel kurul tutanağı, üye defteri, bülten, eski yöneticiler |
| Fabrika, sanayi, maden, enerji | 191 | %3,3 | İşçi tanıklığı, sendika kaydı, işletme yıllıkları, yerel gazete |
| Yapı, mimarlık, anıt, müze, kütüphane | 179 | %3,1 | Proje çizimi, belediye imar kararı, dönem fotoğrafları |
| Mahalle, semt, kent tarihi, imar | 165 | %2,9 | Meclis kararları, hava fotoğrafları, tapu, mahalle sakinleri |
| Devlet kurumu, kamu idaresi, hukuk | 150 | %2,6 | Resmî yayınlar, tutanaklar, kurumda çalışmış kişiler |
| Gündelik hayat ve kültürel değişim | 150 | %2,6 | Reklamlar, magazin dergileri, aile fotoğrafları, tanıklıklar |
| Tarım, gıda, yerel ürün, mutfak | 87 | %1,5 | Ziraat odası kaydı, kooperatif defteri, üretici görüşmesi |
| Ulaşım, altyapı, iletişim, teknoloji | 81 | %1,4 | Kurum arşivi, dönem gazeteleri, kullanıcı tanıklığı |
| Sağlık, hastane, salgın, tıp | 69 | %1,2 | Hastane arşivi, sağlık müdürlüğü kaydı, hekim tanıklığı |
| Ekonomi, kriz, ticaret | 69 | %1,2 | Ticaret odası kaydı, fiyat listeleri, esnaf tanıklığı |
| Meslek, zanaat, esnaflık, işçilik | 64 | %1,1 | Atölye, ustanın kendisi, aletler, kalfalar |
| Coğrafya, çevre, afet, doğal kaynak | 58 | %1,0 | Afet raporları, gazete arşivi, yaşayanların tanıklığı |
| Köy, yayla, kasaba tarihi | 58 | %1,0 | Muhtarlık kayıtları, köy sakinleri, aile arşivleri |
| Askerî tarih | 57 | %1,0 | Asker tanıklığı, aile mektupları, yerel basın; askerî arşiv izinli |
| Din, cemaat, azınlık | 47 | %0,8 | Cemaat kayıtları, vakıf belgeleri, tanıklıklar |
| Dış politika ve diplomasi | 35 | %0,6 | Yayımlanmış resmî belge, diplomat anıları, dönem basını |
| Arkeoloji ve kültürel miras | 25 | %0,4 | Kazı raporları, müze envanteri, kazıda çalışmış kişiler |
| Osmanlı dönemi ve imparatorluk mirası | 16 | %0,3 | Osmanlıca belge, vakfiye; paleografi gerektiriyor |
| Suç, asayiş, cezaevi | 14 | %0,2 | Mahkeme kararları, gazete arşivi, gardiyan ve mahkûm tanıklığı |
Ölçüt tek: birincil kaynağa iki hafta içinde ulaşma ihtimali yüksek, arşivdeki payı küçük.
Birincil kaynağın tamamı atölyede. Usta anlatıyor, aletler duruyor, kalfalar ikinci tanık. Arşivde payı küçük olduğu için aynı konunun çalışılmış olma riski de düşük.
Ölçeği en dar tür. Muhtarlık kaydı, köy sakinleri, aile arşivi. 3000 kelimeye en rahat sığan kurgu.
Arşivde en boş alan. Mahkeme kararı ve gazete arşivi birincil kaynağı veriyor. Mahremiyet sınırını baştan konuşmak şart.
Üretici görüşmesi, kooperatif defteri, ziraat odası kaydı. Memleketinde bir ürün varsa kapı zaten açık.
Bir hastanenin kuruluşu ya da bir salgının yerel seyri. Hekim ve hasta tanıklığı bol, hastane arşivi kayıtlı.
Deprem, sel, kuraklık. Yaşayanların tanıklığı kolay toplanıyor, afet raporları yazılı kaynağı veriyor.
Konu önerisinde en az 10 araştırma sorusu isteniyor ve her biri bir alt başlığa dönüşebilecek nitelikte olmalı. Yani bu liste aynı zamanda taslak planın iskeleti.
Dört gerekçe, taslak geri bildirimlerinde yazılmış hâlleriyle. Solda reddedilen yaklaşım, sağda karşılığı.
Araştırma sorusu ile röportaj sorusu ayrı şeydir
Araştırma soruları da röportaj soruları ile karıştırılmış.
Araştırma soruları projeye sorulur ve alt başlığa dönüşür. Röportaj soruları görüşülen kişiye sorulur ve ön çalışma raporunda ayrı bir liste olarak verilir.
İki listeyi baştan iki ayrı sayfada tut. Konu önerisinde araştırma soruları, ön çalışma raporunda röportaj soruları isteniyor.
Kaynak adı verilmeden kaynak kalemi dolmaz
Spesifik kaynakları yazmak yerine geleceğe dönük araştırma yapılacağını ima eden bir ifade yazılmış sadece.
Kaynak adı yaz: hangi kişiyle görüşeceksin, hangi gazetenin hangi yılları, hangi arşivin hangi fonu, hangi kitap.
Konu önerisinde kaynaklar kalemi 2,5 puan. "Araştırılacaktır" cümlesi o puanı vermiyor.
Tek kaynakla araştırma olmuyor
Tek bir sözlü ve yazılı kaynakla araştırma yapılmış olmaz.
En az iki üç sözlü tanık, yanına gazete, tutanak ya da kurum kaydı. Çeşitlilik kaynak kaleminin kendisi.
Sözlü kaynağı yazılı kaynakla karşılaştırmak hem puan hem içerik getiriyor.
Özgünlük kapsam anlatmak değildir
Bir konu daha önce çalışılmamış diye çalışıyoruz demek konunun kapsamını anlatmak değildir.
Kapsam şu dört şeyi söylüyor: yer, yıl aralığı, aktör, hangi soruyu cevaplayacağın. Çalışılmamış olması bunun yerine geçmiyor.
Çalışılmamış olmak bir ön koşul, gerekçe değil.
Konuyu hoca tek başına onaylamıyor. Öneri Türkiye Tarihi Değerlendirme Komitesi'ne gidiyor, yani hafta 4'te verdiğin konu hafta 5'te geri gelebilir. Onay beklerken kaynak aramayı durdurma ve elinde ikinci bir konu bulundur.