Yapay zekâ istemleri

Konuyu seçtikten sonra, kütüphaneye gitmeden önce. Library Skills Task'in çekirdeği de bu.

Araştırma konum: [konunu bir cümleyle yaz]
Şu anki soru hâli: [aklındaki soruyu yaz, kaba hâliyle olsun]
Yazacağım metnin türü ve uzunluğu: [ör. ENG 102 research paper]

Bu soruyu benim için düzeltme. Daraltma işini bana yaptır:
1. Sorumu parçalarına ayır: içinde hangi kavramlar var, her kavram tam olarak neyi kapsıyor, nerede belirsiz?
2. Sorum şu anda kaç farklı soruyu birden soruyor? Tek tek ayır.
3. Kapsamı daraltan eksenleri say: zaman, yer, grup, ölçüt, bağlam. Her eksen için bana cevaplamam gereken bir soru sor ("hangi dönem", "kimler için", "neye kıyasla" gibi).
4. Bu soru bir kütüphane aramasında işe yarar mı? Yaramazsa neden: çok genel mi, çok dar mı, yoksa cevabı olgu değil tercih mi?
5. Her kavram için literatürde geçen 3-4 İngilizce eşanlam yaz. Sonra bunlardan iki Boolean arama dizgisi kur: biri dar, biri geniş.

Kaynak, yazar, makale adı ya da künye önerme, yalnız terimleri ve soruları istiyorum. Sorumun cevabını da yazma, benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir. Bilmediğin bir alan varsa "bu alanı bilmiyorum" de, uydurma.

Doldur: konun (tek cümle), şu anki soru hâlin, yazacağın metnin türü

Boolean dizgisinin doğruluğu modelden değil aramadan anlaşılır: dizgiyi Quick Search'e yapıştır. Sıfır sonuç geliyorsa terim uydurulmuş, on binlerce sonuç geliyorsa fazla genel, ikisi de bir dakikada görülüyor. Modelden kaynak istememenin sebebi de bu: uydurma künye tam olarak kaynak sorulduğunda çıkıyor.

Tez cümlen ilk hâlini aldığında, sınıfta yazma gününden ve outline tutorial'ından önce.

Tez cümlem şu: [tez cümlen]
Ödevin sorusu şu: [görev kâğıdındaki soruyu birebir yaz]
Yazıda kullanacağım metinler: [metinlerin adları]

Bu tezi düzeltmeni istemiyorum. Bana onu zayıflatan 5 soru sor. Sorular şu türden olsun:
- Hangi kelimesi birden fazla anlama geliyor, yani ben aslında neyi kastettiğimi söylememiş oluyorum?
- Hangi kısmı tartışmasız, yani kimse karşı çıkmayacağı için savunmaya değmez?
- Hangi iddiası, ödevin sorduğu soruya cevap değil de yan konuya cevap?
- Hangi parçası için elimde kanıt olmak zorunda ve o kanıt metinlerin neresinde olmalı?
- Bu tezi kabul eden biri hangi sonucu da kabul etmek zorunda kalır, ben o sonucu kabul ediyor muyum?

Sorulardan sonra tek bir şey daha söyle: bu tez dengeli mi, yoksa tek yönlü bir hüküm mü? Gerekçesini bir cümleyle yaz.

Düzeltilmiş tez cümlesi verme, alternatif tez önerme, "şöyle yazsan daha iyi olur" deme; benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir. Kaynak, alıntı ya da künye uydurma. Metinleri okumadın, yalnız adlarını verdim, onlar hakkında bilgi verme, emin olmadığın yerde "bilmiyorum" de.

Doldur: tez cümlen, ödev sorusu (görev kâğıdından birebir), kullanacağın metinlerin adları

Beş sorunun hepsinin iyi soru olması gerekmiyor; biri tezinin gerçek zayıf yerini bulursa iş görmüştür. Model ödev metinlerini okumadı, sen yalnız adlarını verdin: "bu metinde şöyle deniyor" diye bir cümle kurarsa o cümle uydurmadır, metni kendin aç. İzlencen notlu işlerde GenAI'ye izin vermiyorsa bu kullanım da o kapsamdadır, üniversitenin yönergesi izin verilmemişse kullanmama, emin değilsen hocaya sorma ve kullandıysan kaydını tutma diyor.

Tez oturduktan sonra, counterargument paragrafını yazmadan önce.

Tezim şu: [tez cümlen]

Bu teze yöneltilebilecek en güçlü üç itirazı kur. Zayıf ya da kolay çürütülebilir itiraz istemiyorum; beni gerçekten zorlayacak olanı istiyorum. Her itiraz için üç şey yaz:
1. İtirazın kendisi, tek paragraf, itirazı savunan birinin sesiyle.
2. İtirazın dayandığı varsayım ne? Benim tezimin dayandığı karşıt varsayımı da yaz.
3. Bu itirazı hangi TÜR kanıt desteklerdi: ne tür bir çalışma, neyi ölçen, hangi örneklemde ya da hangi metnin hangi türden pasajı.

Sonra söyle: bu üçünden hangisi tezimi yalnız sınırlamakla kalmaz, tezi yanlışlar?

Kaynak adı, yazar adı, çalışma adı, yıl ya da künye VERME, "ne tür kanıt" cevabı yeterli; uydurma künye tam olarak kaynak istendiğinde çıkıyor. İtirazları benim yerime cevaplama, cevapları ben yazacağım; benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir. Emin olmadığın bir olgu için "bilmiyorum" de.

Doldur: tez cümlen

Üçüncü maddedeki "ne tür kanıt" cevabını ciddiye al ama peşine kendin düş: o çalışmayı kütüphanede ara. Bulursan itiraz gerçek ve yazına giriyor, bulamıyorsan itiraz kurgusal ve atılıyor. Bulduğun kaynak da kazanç, karşı argüman paragrafının dayanağı o oluyor.

Eline bir kaynak geçtiğinde, onu kullanmaya karar vermeden önce.

Elimde bir kaynak var; künyesini ve ilk sayfalarını aşağıya yapıştırdım. Araştırma sorum şu: [sorunu tek cümleyle yaz].

Bu kaynağı kullanıp kullanmamaya ben karar vereceğim. Senden istediğim, kararı verirken soracağım soruları çıkarman:
1. Bu kaynak ne tür bir kaynak, kitap mı, hakemli makale mi, derleme mi, gazete yazısı mı, rapor mu, web sayfası mı? Künyenin hangi kısmından anladığını söyle. Sonra: bu TÜRDE güvenilirliği belirleyen şey nedir?
2. Kaynağın kendi iddiasının dayanağı ne görünüyor, veri mi, başka kaynaklar mı, yazarın yorumu mu? Hangi cümleden anladığını yaz.
3. Yazarın konumu ve yayımlandığı yer hakkında yapıştırdığım metinden ne anlaşılıyor? Metinde yoksa "metinde yok" yaz.
4. Benim soruma göre bu kaynak nerede işe yarar, nerede yaramaz?
5. Bu kaynağı kullanacaksam kaynağın kendisinde kontrol etmem gereken 5 şey ne?

Kaynağın iyi ya da kötü olduğuna karar verme, benim yerime özetlemeye çalışma, başka kaynak önerme. Sana vermediğim bilgiyi uydurma: yazarı, atıf sayısını, derginin itibarını ya da etki faktörünü bilmiyorsan "bilmiyorum" de. Benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir; kaynağı ben yargılayacağım, sen soracağım soruları çıkar.

KÜNYE VE İLK SAYFALAR:
[kaynağın künyesini ve ilk birkaç sayfasını yapıştır]

Doldur: araştırma sorun (tek cümle), kaynağın künyesi + ilk sayfaları

Model kaynağın kendisini tanımıyor; yalnız yapıştırdığını görüyor. "Bu dergi saygın" ya da "bu yazar alanda tanınır" cümlelerine güvenme. Hakemli olup olmadığını Quick Search'ün "Scholarly (Peer Reviewed) Journals" filtresi söyler, model söylemez; bir makalenin sonrasında ne tartışıldığını da Scopus ya da Web of Science'ın "Cited by" listesi söyler.

Kaynakları topladıktan sonra, outline'a geçmeden önce.

Aşağıda annotated bibliography'mın taslağı var: her kaynağın künyesi ve benim yazdığım annotation.

Kaynakları benim için özetleme, yeni annotation yazma. Şunları kontrol et:
1. Her annotation üç işi birden yapıyor mu, kaynağın ne yaptığını söylemek, değerlendirmek, benim projeme nasıl bağlandığını söylemek? Eksik olanı adıyla yaz.
2. Hangi annotation yalnız özet olmuş, değerlendirme yok? Hangi cümle değerlendirme sanılıyor ama aslında övgü ("çok önemli bir çalışma" gibi)?
3. Künyelerde biçim tutarsızlığı var mı, hepsi aynı stilde mi? Alanı eksik olan künyeleri say: yazar, yıl, dergi, cilt, sayfa aralığı, DOI, erişim tarihi.
4. Bu kaynak kümesi tek bir tartışmanın parçaları mı, yoksa birbirinden bağımsız yazılar mı? Hangi ikisi birbiriyle çelişiyor, çelişki iyi haber, hangisi olduğunu söyle.
5. Kümede eksik olan TÜR ne? (Hepsi derleme mi, hiç birincil çalışma yok mu; hepsi aynı ülkeden mi, aynı on yıldan mı?) Tür olarak söyle, kaynak adı önerme.

Eksik künye alanını tamamlama, yılı ya da sayfa numarasını "muhtemelen şudur" diye doldurma, eksikse eksik yaz. Kaynak önerme, künye uydurma; emin olmadığın yerde "bilmiyorum" de. Kaynakları okumadın, annotation'ımın doğru olup olmadığını bilemezsin; yalnız yazdığımın iç tutarlılığına bak. Benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir.

TASLAĞIM:
[künyeler + kendi annotation'ların]

Doldur: TASLAĞIM, künyeler ve kendi yazdığın annotation'lar

Model kaynakları okumadı: "bu annotation kaynağı doğru anlatıyor" diyemez, yalnız annotation'ın kendi içinde eksik olup olmadığını görebilir. Eksik künye alanını asla modele tamamlattırma, yayınevi, yıl, cilt, sayfa aralığı ve DOI kaynağın künye sayfasından kopyalanır. Biçim sorusunun cevabı da kütüphanenin kendi Annotated Bibliography rehberinde.

Outline'ı ya da paragraf planını yazdıktan sonra, düz yazıya geçmeden önce.

Aşağıda bir yazının planı var: tez cümlem, paragraf paragraf ne yapacağım ve her iddianın altında hangi kanıtı kullanacağım.

Planı onaylamanı ya da düzeltmeni istemiyorum. Şu dört soruyu cevapla:
1. Hangi iddianın altında kanıt yok? Tek tek say.
2. Hangi kanıt, yazdığı iddiayı aslında desteklemiyor da sadece konuyla ilgili? Neden desteklemediğini bir cümleyle yaz.
3. Tez cümlemin hangi parçası hiçbir paragrafta karşılanmıyor, hangi paragraf tezle ilgisiz?
4. Paragrafların sırası okuyucu için mantıklı mı? Değilse hangi ikisinin yeri değişmeli, neden?

Sonra bana cevaplamam gereken 3 soru sor: planın en zayıf yerini benim görmemi sağlayacak sorular.

Yeni plan yazma, tez cümlemi düzeltme, eksik kanıtı kendin doldurma, kaynak önerme. Kaynak, yazar, çalışma adı ya da künye uydurma; emin olmadığın bir şey için "bilmiyorum" de. Benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir, planı ben düzelteceğim.

PLANIM:
[tez cümlen + paragraf planın + her iddianın altındaki kanıt]

Doldur: PLANIM, tez cümlen, paragraf planın, iddia başına kanıtın

Modelin "bu kanıt desteklemiyor" demesi son söz değil: bazen bağlantı senin kafanda var ama planda yazılı değil, o zaman sorun kanıt değil, planın eksik yazılmış olması. Bir de bu istem kanıtın gerçekten var olup olmadığını bilemez, yalnız planda yazdığın hâline bakar; sayfa numarasını da sen doğrulayacaksın.

İlk taslak bittiğinde, cümle düzeltmeye geçmeden önce.

Aşağıda kendi yazdığım metin var. Onu düzeltmeni istemiyorum, haritasını çıkarmanı istiyorum.

Her paragraf için sırayla:
1. Bu paragraf tek cümleyle ne söylüyor? Özetinde "ve" kullanmak zorunda kalıyorsan bunu ayrıca yaz, o paragraf iki şey anlatıyor demektir.
2. Paragrafın ana cümlesi hangisi? Geri kalanı o cümleye hizmet ediyor mu, yoksa konu ortada kayıyor mu?
3. Önceki paragrafa nasıl bağlanıyor: devam mı, karşıtlık mı, örnek mi, yoksa bağ yok mu?
4. Bu paragrafı tamamen silsem metin ne kaybeder? "Hiçbir şey" ise bunu yaz.

Sonunda üç şey söyle: metinde kaç ayrı konu var; hangi iki paragrafın yeri değişse metin düzelir; hangi paragrafı bölmem gerekiyor ve tam olarak hangi cümleden.

Yeni paragraf yazma, benim paragraflarımı yeniden yazma, "şöyle olsa daha iyi olur" diye örnek metin verme, benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir. Metinde olmayan bir şeyi varsayma; anlamadığın bir cümle varsa "bu cümleyi anlamadım" de. Kaynak, alıntı ya da isim uydurma, emin olmadığın yerde "bilmiyorum" de.

METNİM:
[metnini buraya yapıştır]

Doldur: METNİM, taslağının tamamı ya da denetlemek istediğin bölüm

Bu istem içeriğe bakmıyor: tezin güçlü mü, kanıtın yeterli mi sorularının cevabı burada yok, sadece yapı var. Bir de modelin "bu paragraf gereksiz" demesi karar değil, uyarı, gereksiz görünen paragraf bazen yazının en kişisel yeri oluyor. Silme kararını sen ver.

Teslimden önceki mekanik tur ya da hocanın geri bildiriminde anlamadığın bir işaret olduğunda.

Aşağıda kendi yazdığım İngilizce cümleler var. Her cümle için şunu yap:
1. Bu cümlede hata var mı? Varsa hatanın ADINI söyle (subject-verb agreement, dangling modifier, comma splice, run-on, article, preposition, tense shift, unclear pronoun reference, wordiness gibi).
2. Neden hata olduğunu Türkçe açıkla, tek cümlede.
3. Hatanın kuralını benim cümlemden bağımsız hâliyle bir cümleyle yaz.
4. Düzeltilmiş cümleyi VERME. Bunun yerine hangi kelimeye ya da hangi eke dokunmam gerektiğini göster, kararı bana bırak.

Hata olmayan cümle için "hata yok" yaz, hata bulmak için zorlama. Üslup tercihi ile kural hatasını ayır ve hangisi olduğunu söyle. Sonda şunu ekle: bu cümlelerde tekrar eden bir hata deseni var mı? Varsa adını yaz, aynı hatayı bir daha yapmamı engelleyecek şey o.

Benim yerime yazma, paragrafı yeniden kurma, "akademik üsluba uygun hâli şudur" diye alternatif metin verme; benim yazdığımı eleştir. Kural ya da kaynak uydurma; bir kullanımdan emin değilsen "bilmiyorum, sözlükten doğrula" de.

CÜMLELERİM:
[cümlelerini buraya yapıştır]

Doldur: CÜMLELERİM, kendi İngilizce cümlelerin

Düzeltilmiş cümleyi istememenin pratik sebebi var: ENG 101'de Essay 2'nin tamamı ve üç saatlik final sınıfta, sözlüksüz yazılıyor. Orada yanında olacak tek şey kuralı biliyor olman. İzlencen "notlu hiçbir işte GenAI kullanılamaz" diyorsa bu tarama da o kapsamdadır; kararı bilerek ver, emin değilsen hocaya sor.

Taslak bittiğinde, teslimden önce. Metninde tırnak içinde tek bir ifade bile varsa bu turu atlama.

Aşağıda benim yazdığım taslak var, altında da alıntı yaptığım kaynak metnin ilgili kısımları.

Yapacağın tek iş şu: taslağımdaki tırnak içindeki HER ifadeyi tek tek al ve kaynak metinde birebir ara. Her biri için şunları yaz:
- alıntı (taslağımdaki hâliyle)
- kaynakta birebir var / benzer ama farklı / bulamadım
- fark neyse harfi harfine söyle: kelime değişmiş mi, tekil-çoğul kaymış mı, noktalama farklı mı, sıra değişmiş mi, hiç yok mu
- kaynakta bulduğun hâlinin tam metni

Sonra iki liste daha:
1. Taslağımda kaynak göstermediğim hâlde başkasının fikri gibi duran cümleler hangileri?
2. Tırnaksız aktardığım (kendi cümlemle özetlediğim) yerler hangileri, kaynakta karşılığı tutuyor mu?

Kaynak metinde olmayan bir şeyi "vardır" diye yazma, hafızandan tamamlama; bulamıyorsan "kaynakta bulamadım" yaz, tahmin etme. Kaynak, yazar, künye ya da sayfa numarası uydurma, emin değilsen "bilmiyorum" de. Alıntıları düzeltme, taslağımı yeniden kurma, benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir: kaynakla nerede tutmadığını göster, o kadar.

KAYNAK METİN:
[alıntı yaptığın sayfaların tam metnini buraya yapıştır]

TASLAĞIM:
[taslağını buraya yapıştır]

Doldur: KAYNAK METİN, alıntı yaptığın sayfaların tam metni, TASLAĞIM, kendi taslağın, tırnaklarıyla

Bu istem ancak kaynak metni SEN yapıştırırsan çalışır. Kaynağı vermeden "şu alıntı doğru mu" diye sorarsan model hafızasından uydurur. HCIV ödevinde tam olarak bu denendi: modelin verdiği üç alıntının üçü de kaynakta birebir tutmadı. Birinde tek harf değişmişti (favorable / favourable), birinde tekil-çoğul kaymıştı (Marx'ta society / societies), biri de hiçbir kaynağa dayanmayan bir rakamdı. Okurken hiçbiri yanlış görünmüyordu; yakalanmalarının tek sebebi tırnaklı her ifadenin kaynak metinde aranmasıydı. Modelin "birebir var" demesi de kanıt değil, bulduğunu söylediği yeri kendin Ctrl+F ile aç.

Oral presentation, proposal sunumu ya da dönem sonu görüşmesinden önce.

Aşağıda kendi araştırmamın özeti var: sorum, tezim, kullandığım kaynaklar ve ana bulgularım.

Bana sunum metni yazma. Karşımda oturan hoca ol ve soru sor:
1. Sorumu ve tezimi anlamadığını varsayarak 5 açıklama sorusu sor.
2. Kaynaklarımı gerçekten okuyup okumadığımı test eden 5 soru sor, "o çalışma kimi ölçtü", "bulgusu senin iddianın hangi kısmını destekliyor" türünden.
3. Yöntemi ve kanıt zincirini yoklayan 3 zor soru sor.
4. Cevabını bilmediğim bir soru geldiğinde ne demeliyim? Bunun doğru biçimini söyle.
5. Bu özetten senin duyduğun tez ile benim yazdığımı sandığım tez aynı mı? Farklıysa farkı yaz.

Soruların cevaplarını yazma, ben cevaplayacağım. Sunum taslağı, konuşma metni ya da slayt planı da istemiyorum. Kaynaklarım hakkında sana vermediğim bilgiyi uydurma, onları okumadın; alıntı, künye ya da bulgu ekleme, emin olmadığın yerde "bilmiyorum" de. Benim yerime yazma, benim yazdığımı eleştir.

ÖZETİM:
[araştırma sorun, tezin, kaynakların, bulguların]

Doldur: ÖZETİM, araştırma sorun, tezin, kaynakların, bulguların

Bu sorular gerçek sınavın soruları değil, prova. Değeri şurada: ENG 102'de notun önemli bir kısmı sözlü ve o kısım metin denetimi değil, okuduğun kaynakları tanıyıp tanımadığını ölçüyor. Cevapları kâğıda yazıp okuma, yüksek sesle cevapla, sıkıştığın yer yazarken değil konuşurken çıkıyor.